فهرست مطلب

 

 

 

 

ﮔﯿﺎه زﻋﻔﺮان ﺑﺎ ﻧﺎم ﻋﻠﻤﯽ Crocus sativus L. ﮔﺮانﺑﻬﺎﺗﺮﯾﻦ ﻧﺒﺎت زراﻋﯽ و ﯾﮑﯽ از ﺑﺎ ارزشﺗﺮﯾﻦ ﮔﯿﺎﻫﺎن ادوﯾﻪاي و داروﯾﯽ ﻣﯽﺑﺎﺷﺪ. زﻋﻔﺮان ﻣﺘﻌﻠﻖ ﺑﻪ ﺧﺎﻧﻮاده زﻧﺒﻘﯿﺎن، ﻳﻚ ﮔﻴﺎه ﺗﮏﻟﭙﻪ و ژﺋﻮﻓﯿﺖ - ﺗﺮﻳﭙﻠﻮﺋﻴﺪ ﻋﻘﻴﻢ ﻣﻲﺑﺎﺷﺪ. وجود اختالالت سيتولوژیكي به صورت ژنوم تریپلوئيدی و نيز خود ناسازگاری، عوامل ایجاد پدیده عقيمي در زعفران ﻣﯽ ﺑﺎﺷﺪ. زﻋﻔﺮان ﮔﯿﺎﻫﯽ زﻣﺴﺘﺎﻧﻪ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺗﻘﺮﯾﺒﺎ ﺗﻤﺎﻣﯽ ﻣﺮاﺣﻞ رﺷﺪ ﺧﻮد را در ﭘﺎﯾﯿﺰ و زﻣﺴﺘﺎن ﺳﭙﺮي ﻣﯽﮐﻨﺪ و اﮔﺮ ﭼﻪ از ﻧﻈﺮ ﮔﯿﺎهﺷﻨﺎﺳﯽ ﮔﯿﺎﻫﯽ ﯾﮏ ﺳﺎﻟﻪ ﻣﯽ ﺑﺎﺷﺪ، اﻣﺎ ﺑﻪ دﻟﯿﻞ ﺗﻮﻟﯿﺪ ﺑﻨﻪ و ﻋﺪم ﻧﯿﺎز ﺑﻪ ﮐﺎﺷﺖ ﺑﻨﻪ در ﻫﺮ ﺳﺎل، ﮔﯿﺎﻫﯽ ﭼﻨﺪﺳﺎﻟﻪ ﻣﺤﺴﻮب ﻣﯽﺷﻮد. ﻃﻮل ﻋﻤﺮ ﻫﺮ ﻣﺰرﻋﻪ زﻋﻔﺮان، ﺣﺪاﻗﻞ 5 ﺳﺎل و ﺣﺪاﮐﺜﺮ 12 ﺳﺎل ﻣﯽ ﺑﺎﺷﺪ. ﺑﻌﻀﯽ از ﮐﺸﺎورزان، ﻣﺰرﻋﻪ زﻋﻔﺮان را ﺗﺎ ﺑﯿﺶ از 20 ﺳﺎل ﻧﯿﺰ ﻧﮕﻬﺪاري ﻣﯽ ﮐﻨﻨﺪ. 

اﯾﻦ ﮔﯿﺎه ﻋﻠﻔـﯽ، ﺑـﺪون ﺳـﺎﻗﻪ و داراي ﭘﯿـﺎز اﺳـﺖ و ﭘﯿـﺎز آن از ﻧـﻮع ﮐُـﺮم (Corm) و ﺑﺮ ﺧﻼف ﭘﯿﺎز ﺧﻮراﮐﯽ ﮐﻪ از ﯾﮏ ﺳﺎﻗﻪ ﻣﺤﺼﻮر در ﺑـﺮگ ﻫـﺎي اﻧﺪوﺧﺘـﻪاي ﺗﺸﮑﯿﻞ ﺷﺪه اﺳﺖ، ﭘﯿﺎز زﻋﻔﺮان ﯾﮏ ﺳﺎﻗﻪ زﯾﺮزﻣﯿﻨﯽ ﻣﺪور، ﺳﺨﺖ، ﮔﻮﺷـﺖ دار و ﺗـﻮﭘﺮ ﺑﻮده ﮐﻪ از ﭘﻮﺳﺘﻪ ﻫﺎي ﻓﯿﺒـﺮي ﻗﻬـﻮه اي رﻧـﮓ ﭘﻮﺷـﯿﺪه ﺷـﺪه اﺳـﺖ. اﯾـﻦ ﺳـﺎﻗﻪﻫـﺎي زﯾﺮزﻣﯿﻨﯽ در اﺻﻄﻼح ﺑﺎﻏﺒﺎﻧﯽ ﭘﺪاژه و در ﮔﯿﺎهﺷﻨﺎﺳﯽ ﺑﻪ ﺑﻨﻪ ﻧﯿﺰ ﻣﻌﺮوف اﺳﺖ. ﻫﺮ ﭘﯿﺎز ﺑﺴﺘﻪ ﺑﻪ زﻣﺎن آﺑﯿﺎري ﻗﺒﻞ، ﺑﻌﺪ و ﯾﺎ ﻫﻤﺰﻣﺎن ﺑﺎ ﮔﻠﺪﻫﯽ، 6 ﺗﺎ 9 ﺑﺮگ ﺑﺎرﯾﮏ ﻧﻈﯿﺮ ﺑـﺮگ ﻋﻠﻒ ﻫﺎي ﭼﻤﻨﯽ ﺗﻮﻟﯿﺪ ﻣﯽﮐﻨﺪ. در ﻗﺴﻤﺖ ﻓﻮﻗﺎﻧﯽ ﮐﻮرم، ﺑﺴﺘﻪ ﺑﻪ درﺷـﺘﯽ آن 14 ﺟﻮاﻧﻪ رأﺳﯽ، ﯾﮏ و ﺑﻨﺪرت دو ﺗﺎ ﺳﻪ ﮔﻞ ﺑﻪ رﻧﮓ ﺑﻨﻔﺶ ﻇﺎﻫﺮ ﻣﯽﺷﻮد. ارﺗﻔﺎع زﻋﻔـﺮان 10 ﺗﺎ 15 ﺳﺎﻧﺘﯽ ﻣﺘﺮ اﺳﺖ. ﻣﺠﻤﻮﻋﻪ ﺑﺮگ ﻫﺎ و ﮔﻞ ﻫﺎ در داﺧﻞ ﯾﮏ ﭘﻮﺷـﺶ ﻧـﺎزك و ﺳﻔﯿﺪ رﻧﮓ ﺑﻪ ﻧﺎم ﭼﻤﭽﻪ (Spathe) ﮐﻪ از روي ﭘﺪاژه ﻣﯽروﯾﺪ، ﻗﺮار دارد. ﭼﻤﭽﻪ اوﻟﯿﻦ اﻧﺪاﻣﯽ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺳﻄﺢ ﺧﺎك را ﺷﮑﺎﻓﺘﻪ و از آن ﺑﯿﺮون ﻣﯽ آﯾﺪ. ﮔﻞ ﻫﺎ اﺑﺘﺪا ﺑـﻪ ﺻـﻮرت ﻏﻨﭽﻪ ﺑﻮده ﮐﻪ ﺑﺎ ﺗﺎﺑﺶ آﻓﺘﺎب ﺑﺎز ﻣﯽﺷﻮﻧﺪ. ﮔﻞﻫﺎ ﺑﻪ ﻃﻮر ﻣﻌﻤﻮل در اواﯾﻞ ﭘﺎﯾﯿﺰ ﻇـﺎﻫﺮ ﻣﯽﺷﻮﻧﺪ. ﺑﺮگﻫﺎ، ﺑﻌﺪ ﯾﺎ ﻫﻤﺰﻣﺎن ﺑﺎ ﻇﻬﻮر ﮔﻞ ﻇﺎﻫﺮ ﻣﯽﺷﻮﻧﺪ. ﮔﻞﻫـﺎي زﻋﻔـﺮان داراي ﺳﻪ ﮔﻠﺒﺮگ و ﺳﻪ ﮐﺎﺳﺒﺮگ ﺗﻐﯿﯿﺮ ﺷﮑﻞ ﯾﺎﻓﺘﻪ ﺑﻪ رﻧﮓ ﺑﻨﻔﺶ، ﺳﻪ ﭘـﺮﭼﻢ، (ﻃـﻮل ﻣﯿﻠـﻪ  آن دو ﺑﺮاﺑﺮ ﺑﺴﺎك زردرﻧﮓ اﺳﺖ) و ﻣﺎدﮔﯽ ﺑﺎ ﯾـﮏ ﺗﺨﻤـﺪان ﮐـﻪ در ﻣﺮﮐـﺰ ﮔـﻞ ﻗـﺮار ﮔﺮﻓﺘﻪ، ﺗﺸﮑﯿﻞ ﺷﺪه اﺳﺖ . از ﻗﺴﻤﺖ ﺗﺨﻤﺪان، ﺧﺎﻣـﻪ ﺑﺎرﯾـﮏ و ﺑﻠﻨـﺪي ﺑـﻪ رﻧﮓ زرد روﺷﻦ ﺑﻪ ﻃﻮل 7 ﺗﺎ 10 ﺳﺎﻧﺘﯽ ﻣﺘﺮ ﺧﺎرج ﻣﯽﮔﺮدد و در اﻧﺘﻬﺎ ﺑـﻪ ﺳـﻪ ﮐﻼﻟـﻪ ﺑﻮﻗﯽ ﺷﮑﻞ ﺑﻪ رﻧﮓ ﻗﺮﻣﺰ ﻋﻨﺎﺑﯽ ﮐﻪ ﻃﻮل ﻫﺮ رﺷﺘﻪ 2 ﺗﺎ 3 ﺳﺎﻧﺘﯽ ﻣﺘﺮ اﺳﺖ ﺧـﺘﻢ ﻣـﯽ ﺷﻮد. اﯾﻦ ﺳﻪ ﮐﻼﻟﻪ ﭘﺲ از ﺧﺸﮏ ﺷﺪن، زﻋﻔﺮان ﺗﺠﺎري را ﺗﺸﮑﯿﻞ ﻣﯽدﻫﻨﺪ ﮐﻪ ﻣﻌﻄﺮ و داراي ﺑﻮي ﺗﻨﺪ و ﻃﻌﻤﯽ ﺗﻠﺦ اﺳﺖ. ﺗﻌﺪاد ﺑﺮگﻫﺎي ﻫﺮ ﭘﺪاژه ﮐﻪ داﺧﻞ ﯾـﮏ ﭼﻤﭽـﻪ ﻗﺮار دارد، ﺑﯿﻦ 3ﺗﺎ 20 ﻋﺪد و ﻃﻮل ﺑﺮگﻫﺎ 19ﺗﺎ 60 ﺳﺎﻧﺘﯽﻣﺘﺮ و ﻋﺮض آنﻫﺎ ﺑﯿﻦ  3 ﺗﺎ 6 ﻣﯿﻠﯽﻣﺘﺮ اﺳﺖ. ﺗﮑﺜﯿﺮ زﻋﻔﺮان ﺑﻪ وﺳﯿﻠﻪ ﭘﯿﺎز ﺗﻮﭘﺮ (corm) ﺻﻮرت ﻣـﯽﮔﯿـﺮد، زﯾـﺮا ﺑﻪ ﻋﻠﺖ ﺗﺮﯾﭙﻠﻮﺋﯿﺪ ﺑﻮدن ﮔﯿﺎه، ﺑﺬري در آن ﺗﻮﻟﯿﺪ ﻧﻤﯽ ﺷـﻮد. ﺟـﻨﺲ زﻋﻔـﺮان داراي ﻃﯿـﻒ وﺳﯿﻌﯽ از ﻧﻈﺮ ﺗﻌﺪاد ﮐﺮوﻣﻮزوم ﻣﯽﺑﺎﺷﺪ وﻟـﯽ در ﺗﻤـﺎﻣﯽ ﻣﻨـﺎﺑﻊ زﻋﻔـﺮان ﺧـﻮراﮐﯽ 2n=24 ذﮐﺮ ﺷﺪه اﺳﺖ. ﭘﯿﺎزﭼﻪﻫﺎي ﺟﺪﯾﺪ اﻏﻠﺐ در ﺑﺎﻻ و ﺗﻌﺪاد ﮐﻤﯽ ﻫﻢ در اﻃـﺮاف و ﻗﺎﻋـﺪه ﭘﯿـﺎز ﻗﺒﻠﯽ ﺑﻪ وﺟﻮد ﻣﯽآﯾﺪ .ﺑﺮ اﺳﺎس ﺑﺮﺧﯽ ﻣﺴﺘﻨﺪات ﺗﺎرﯾﺨﯽ ﻣﻮﺟﻮد، روﯾﺸﮕﺎه اوﻟﯿﻪ زﻋﻔـﺮان در ﮐﺸـﻮر اﯾﺮان ﺑﻮده وﮐﺸﺖ آن از داﻣﻨﻪ ﻫﺎي زاﮔﺮس ﺑﻪ وﯾﮋه ﻧﻮاﺣﯽ اﻟﻮﻧﺪ ﻣﻨﺸـﺎء ﮔﺮﻓﺘـﻪ اﺳـﺖ . در ﺣﺎل ﺣﺎﺿﺮ اﯾﺮان ﺑﺰرﮔﺘﺮﯾﻦ ﺗﻮﻟﯿﺪ ﮐﻨﻨـﺪه و ﺻـﺎدرﮐﻨﻨﺪه زﻋﻔـﺮان در ﺟﻬـﺎن اﺳﺖ. ﺑﯿﺶ از %95 ﺗﻮﻟﯿﺪ ﺟﻬﺎﻧﯽ اﯾﻦ ﻣﺤﺼﻮل ﮔﺮاﻧﺒﻬﺎ ﺑﻪ اﯾﺮان اﺧﺘﺼﺎص دارد. ﺗﻘﺮﯾﺒـﺎ %92 ﺗﻮﻟﯿﺪ و %98 ﺳﻄﺢ زﯾﺮﮐﺸﺖ ﺑﻪ اﺳﺘﺎن ﻫﺎي ﺧﺮاﺳـﺎن رﺿـﻮي و ﺟﻨـﻮﺑﯽ اﺧﺘﺼـﺎص دارد . زﻋﻔﺮان، ﺧﻮد را ﺑﺎ ﺑﺴﯿﺎري از ﺧﺎك ﻫﺎي زراﻋﯽ ﺗﻄﺒﯿﻖ داده، ﺧﺎك ﻫﺎي ﻧﺮم ﺑـﺎ ﻧﻔﻮذﭘﺬﯾﺮي ﺧﻮب ﮐﻪ ﺣﺎوي ﮐﻠﺴﯿﻢ و ﻣﻮاد آﻟﯽ ﺑﺎﺷﻨﺪ را ﺗﺮﺟﯿﺢ ﻣـﯽ دﻫـﺪ. زﻣـﯿﻦ زﻋﻔـﺮان ﺑﺎﯾﺪ داراي ﺑﺎﻓﺖ ﻣﺘﻮﺳﻂ و ﯾﺎ ﻣﺘﻤﺎﯾﻞ ﺑﻪ ﺳﺒﮏ، ﺑﻪ ﻧﺴﺒﺖ ﻋﻤﯿﻖ، ﻓﺎﻗﺪ ﺳـﻨﮓ رﯾـﺰه، ﺑـﺪون ﻋﻠﻒﻫﺎي ﻫﺮز و داراي زﻫﮑﺶ ﻃﺒﯿﻌﯽ ﺑﺎﺷﺪ. زﻣﯿﻦ زﻋﻔﺮان ﺑﺎﯾﺪ ﻗﺒﻞ از ﮐﺸﺖ، ﯾـﮏﺑـﺎر در زﻣﺴﺘﺎن و ﺑﺎر دﯾﮕﺮ در اواﺧﺮ ﺗﺎﺑﺴـﺘﺎن ﺷـﺨﻢ ﻋﻤﯿـﻖ ﺑـﻪ ﻋﻤـﻖ 40 ﺳـﺎﻧﺘﯽﻣﺘـﺮ زده ﺷـﻮد. زﻋﻔﺮان ﻫﻤﺎﻧﻨﺪ دﯾﮕﺮ ﮔﯿﺎﻫﺎن ﺑﻪ 16 ﻋﻨﺼﺮ ﻏﺬاﯾﯽ ﺑﺮاي ﺗﮑﻤﯿﻞ دوره رﺷـﺪ ﺧـﻮد ﻧﯿـﺎز دارد، ﺑﺎ اﯾﻦ وﺟﻮد زﻋﻔﺮان ﻋﻨﺎﺻﺮ ﻏﺬاﯾﯽ ﻓﺮاواﻧـﯽ از ﺧـﺎك ﺑﺮداﺷـﺖ ﻧﻤـﯽﮐﻨـﺪ.ﯾﮑﯽ از وﯾﮋﮔﯽ ﻫﺎي ﻣﻨﺤﺼﺮ ﺑﻪ ﻓﺮد زﻋﻔﺮان آن اﺳﺖ ﮐﻪ ﮔـﻞ آن ﻗﺒـﻞ از ﻫـﺮ اﻧﺪام ﻫﻮاﯾﯽ دﯾﮕﺮي ﻇﺎﻫﺮ ﻣﯽ ﺷﻮد و ﭘﺲ از ﻇﻬﻮر ﮔﻞ ، ﺑـﺮگ ﻫـﺎ ﺧـﺎرج ﻣـﯽ ﺷـﻮﻧﺪ (اﻟﺒﺘﻪ اﯾﻦ اﻣﺮ ﺑﻪ رﻋﺎﯾﺖ زﻣﺎن ﻣﻨﺎﺳﺐ آﺑﯿﺎري ﻣﺰرﻋـﻪ زﻋﻔـﺮان ﺑﺴـﺘﮕﯽ دارد. ﭼﻨﺎﻧﭽـﻪ آﺑﯿﺎري زﻋﻔﺮان زودﺗﺮ از ﻣﻮﻋﺪ اﻧﺠﺎم ﺷـﻮد، ﺑـﺮگ ﻫـﺎ ﻫﻤﺰﻣـﺎن ﺑـﺎ ﮔـﻞ ﻇـﺎﻫﺮ ﺷـﺪه و ﺑﺮداﺷﺖ زﻋﻔﺮان ﺑﺎ ﻣﺸﮑﻞ ﻫﻤﺮاه ﺧﻮاﻫﺪ ﺷﺪ). از دﯾﮕﺮ وﯾﮋﮔﯽ ﻫـﺎي زﻋﻔـﺮان آن اﺳـﺖ ﮐﻪ ﺑﺎ رﺷﺪ ﭘﯿﺎزﻫﺎي دﺧﺘﺮي ﺑﺮ روي ﭘﯿﺎزﻫﺎي ﻣﺎدري، ﺑﺘﺪرﯾﺞ ﭘﯿـﺎز ﻣـﺎدري ﻣﺴـﺘﻬﻠﮏ ﺷﺪه و ﻫﻤﺰﻣﺎن رﯾﺸﻪﻫﺎي آن ﻧﯿﺰ ﻏﯿﺮ ﻓﻌﺎل ﺷﺪه، از ﺑﯿﻦ ﻣـﯽروﻧـﺪ. در اواﺧـﺮ ديﻣـﺎه، ارﺗﺒﺎط ﭘﯿﺎز ﺑﺎ ﺧﺎك از ﻃﺮﯾﻖ رﯾﺸﻪ ﻗﻄﻊ ﻣﯽﺷﻮد.